Ana sayfa IŞIĞIN GÖR DEDİĞİ EN BÜYÜK GELGİT OLAYI NEREDE OLUŞUR?

EN BÜYÜK GELGİT OLAYI NEREDE OLUŞUR?

190
0

Güneş’in ve uyduların birer çekim kuvveti vardır. Bunlar dünyaya uzak olduğu için pek etkili olmazlar. Ama Ay çok yakınımızda, Güneş de çok büyük olduğu için çekim kuv­vetlerinin etkisiyle dünya üzerindeki sular alçalıp yükselir. Bu olaya gelgit (metcezir) denir. Suların alçalması “inme”, yüksel­mesi de “kabarma” olarak adlandırılır.

Dünya’nın Ay’a en yakın olduğu bölüm, çekim kuvvetinin en çok, en uzak olduğu bölüm de çekimin en zayıf olduğu alandır. Bu durumda Ay’a yakın olan yerde ve öteki yüzünde­ki aynı yerde sularda kabarma gözlenir. Buralar büyük gelgit olaylarına neden olur. Ay’a yakın olan noktadan geçen tüm denizlerde gelgit olayı görülür.

Gelgit olayının Ay’a yakın noktanın yanı sıra öteki yüzeyin­de de oluşmasının nedeni, Dünya’nın dönmesidir. Bu yüzden 24 saat içinde yaklaşık 12 saat 30 dakika arayla iki büyük gelgit olayı görülür. Büyük gelgit olaylarının oluştuğu bölgeler arasında kalan bölgelere küçük gelgit bölgeleri denir. Buralar Ay çekiminden eşit derecede etkilenen yerlerdir.

. Ay’ın ve Güneş’in neden olduğu olaylar kimi -/.aman birle­şerek çok büyük gelgitlere neden olurlar. Yeniay ve dolunay sırasında oluşan gelgitler bu türdür. Kimi zaman da birbirle­rinin etkisini yok ederler ve en küçük gelgit olayı oluşur. Bu tür gelgite ise Ay’ın yarı dolunay sırasında rastlanır. Suların kabarmasıyla yükselen deniz yüzeyi kıyıların sular altında kalmasına neden olur. Böyle gelgit sırasında su altında ka­lan alanlara “gelgit alanları” denir. Suların çekilmesi sırasında suların sürüklediği yosun, kabuk vb. kıyı boyunca bir çizgi oluştururlar. Bu tür çizgilere de “gelgit işaretleri” adı verilir. Genellikle büyük ve küçük gelgitler sırasında iki ayrı işaret oluşur. Bu iki işaret arasındaki uzaklık, gelgitin değişim ala­nını gösterir.

Gelgit olayı, her gün iki defa kabarma, iki defa çekilme şek­linde olur. Gel-git her gün, bir önceki güne göre 50 dakika gecikir. Bu gecikme gelgitin oluşunu düzenleyen Ay günü (24 saat 50 dakika) ile Güneş günü (24 saat) arasındaki farktan ile­ri gelir. Gelgit nedeniyle, deniz seviyesinde görülen alçalma ve yükselme arasındaki seviye farkına “gelgit genliği” denir. Ok­yanuslarda ve denizlerde bu çok farklıdır. Okyanus ortasında, 60-80 cm, kenar denizlerde 8-10 m hatta 20 m, iç denizlerde 20-30 cm kadardır.

Kuvvetli gelgitin görüldüğü kıyılarda dalga ve akıntılar akarsuların getirdiği maddeleri açıklara doğru taşırlar, bu şekilde tortullardan temizlenir. Bilinen en büyük gelgit olayı ise Kanada’daki Fundy Körfezi içinde oluşur. Burada 21 metre yüksekliğe kadar kabarmalar gözlenmiştir. Fundy Körfezi’nde denizin altı saatlik yükselişi sırasında kara, 100 milyar ton suyla dolar. Bu miktar dünyada­ki tüm nehirlerin toplam su miktarına yakındır.

İnsanlar gelgit olayının ayla ilgili olduğunu binlerce yıl­dan beri bilirlerdi. Ancak, bu olay İngiliz fizikçisi Nevvton’un XVII. yüzyılda evrensel çeki m kanununu bulmasından sonra açıklanabilmiştir.