Ana sayfa Köşe Yazarlarımız İnanılmaz dev dalgalar

İnanılmaz dev dalgalar

180
0

Denizlerden ve okyanuslarda gelen bazen korkutucu bazen de seyir keyfi uyandıran dalgalar hakkında ne biliyorsunuz? Korkutucu olan dev dalgaların sırrı var mıdır? Tüm bu soruların yanıtları yazımızda!

Denizlerin ve okyanusların büyük sırlarından biri olan dev dalgalar, gemicilik ve petrol platformları gibi açık deniz yapıları için her zaman büyük tehlike oluşturturlar. Aniden meydana gelmeleri ve aşırı tahrip güçleri yüzünden dev dalgalar, gemiciler için gizemli ve korkunçtur; bu nedenle gemiciler arasında birçok efsaneye konu olmuşlardır.

Dev dalgalar çok yüksektir ve birdenbire ortaya çıkarlar. Yükseklikten kastedilen, oluştuğu süreçte mevcut olan belir­gin dalga yüksekliğinin iki katından büyük olmasıdır. Bu dal­galar, tsunamilerden farklıdır. Japonca’dan diğer dillere geçen ‘tsunami’ liman dalgası demektir. Tsunami, su bilimlerinde ve dalga mekaniği çalışmalarında teknik olarak uzun dalga olarak tanımlanır. Uzun dalga, dalga boyunun su derinliğineoranla çok daha büyük olmasıdır. Bu koşulu sağlayan dalga­lar için sığ su dalgalan tabiri de kullanılır.

Tsunamilerin iki temel nedeni, depremler yüzünden su­altı zemininde oluşan ani kaymalar ve sualtı volkanik patla­malardır. Dev dalgaların bu özellikleri yoktur. Tsunamiler, tırmandırdıkları büyük su kütleleri dolayısıyla kıyı hatlarını tahrip eder. Örneğin, 2004 yılında Hint Okyanusu nda olu­şan tsunami, yaklaşık 300.000 kişinin ölümüne yol açmıştır.

Sadece yüksekliğe dayalı bir dev dalga tanımı, açık deniz yapılarının tasarımı için yeterli bir tanım olsa da gemicilik­te dalga yüksekliğinin dalga uzunluğuna oranı, daha önemli bir etkendir. Dalga uzunluğunun geminin boyundan daha büyük olduğu durumlarda dev dalgalar tehlike oluşturmaya- bilir ancak dalga uzunluğu geminin boyundan daha küçük olan dev dalgalar için bu geçerli değildir. Ardışık gelen dev dalgalardan birinin geminin üstünde kırılması, meydana ge­lebilecek en tehlikeli durumdur.

Eldeki kayıtlara göre, Pasifik ve Atlas okyanuslarında 1969-1994 yılları arasında dev dalgaların yol açtığı 22 gemici­lik kazasında toplam 525 kişi ölmüştür. Hint Okyanusunda ise 1952’den 2004e kadar 12 dev dalga kazası rapor edil­miştir. Güney Afrika açıkları, Agulhas akıntısına ev sahipliği yapması ve bu akıntının kendisine ters yönde ilerleyen dal­gaların hızını keserek yüksekliklerinin artmasına ve dev dal­galara dönüşmelerine neden olması yüzünden denizcilikte özellikle dikkat edilen bir bölgedir. Japon Denizindeki VuraLimanında 1986-1990 yıllan arasında 14 tane 10 mctI^ yüksek dalga oluştuğu rapor edilmiştir. Raporlara giren 0fey. lardan biri, 1980 yılında Güney Afrika, Durban açıklarında petrol tankeri Esso Languedocun yaklaşık 10 metrelik bir dev dalgayla hasar görmesidir.

Petrol platformları ve açık deniz inşaatlarıyla ilgili olarak bilinen en çarpıcı örnek ise 1 Ocak 1995 te Norveç açık­larında, Kuzey Denizfnde Draupner petrol platformunun su derinliğinin 70 metre olduğu bir yerde, 26 metrelik dev dalgayla yıkılmasıdır. Bu platform -yapılan ölçümlere göre beklenen belirgin dalga yüksekliği 12 metre olduğundan- 16 metrelik dalgalara dayanacak şekilde tasarlanmış ancak 26 metrelik bir dev dalgayla yıkılmıştır.

Yaşanan bunca acı verici tecrübenin ardından dev dalga­lar kaptanların seyir defterlerinden sonra bilim insanlarının araştırmalarında da yer almaya başladı. Bunları matematik­sel kuramlarla açıklamak isteyen bilim insanları, önce onları oluşturan fiziksel etkenler üzerine çalıştı. Günümüz bilimi­nin ulaştığı birikim, dev dalga oluşturan dört temel etkeni ön plana çıkarmaktadır.

Birincisi zıt yönlü akıntılar tarafından hızı kesilen dalgala­rın yüksekliğinin artması ve bazılarının dev dalgalara dönüş­mesidir. Akıntıların olduğu okyanus bölgelerinde ve derele­rin denizlerle birleştiği yerlerde bu durum oluşabilir. ikinci etken deniz zeminindeki ani nemalardır. Zemin­deki ani sığlaşmalar, dalgaların bu bölgelerde odaklanmasına ve dev dalgalara dönüşmesine neden olabilir.

Dev dalgaların oluşumuna yol açan üçüncü etken dalga-dalga etkileşimleridir. Zıt yönlü veya aynı yönlü iki dalga ilkesi gereğince birleştiklerinde dev dalgalara dö­nüşebilir.

Dördüncü etken, gök küredeki  ani sıcaklık ve basınç deği­şimleri de dev dalgaların oluşumuna neden olabilir. Sıcaklık ve basınç değişimleri rüzgâr oluşturarak veya doğrudan su yüzeyine basınç uygulayarak dalga oluşmasına yol açabilir. Bu durum çok ani olursa beklenmedik dev dalga oluşumu gözlenebilir.